Το Καρναβάλι της Πάτρας: Kαρναβαλικές διασκεδάσεις: ΧΟΡΟΙ ΚΑΙ ΜΠΟΥΡΜΠΟΥΛΙΑ, ΜΑΣΚΑΡΑΔΕΣ ΚΑΙ ΜΠΟΥΛΕΣ, ΑΡΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΑΡΕΛΑΣΕΙΣ. Απόσπασμα από το βιβλίο του Νίκου Ε. Πολίτη (Αχαϊκές Εκδόσεις 1987)

238340128_b1d25fdbef

Ας δού­με τώρα τις καρναβαλικές διασκεδάσεις, τις εκδηλώσεις που γίνονταν κυρίως στην περίοδο της Αποκριάς, ή μόνο σ’ αυτήν. Πρέπει να σημειώσουμε ότι σι παλιοί Πατρινοί ήταν γλεντζέδες. (Δεν ξέρω μέχρι ποίου σημείου μπορούμε να πούμε το ίδιο και για τους συγχρόνους). Αναζητούσαν τη διασκέδαση και το ξεφά­ντωμα με κάθε ευκαιρία. Και γλεντούσαν και στα καλά και στα δύσκολα χρόνια. Και γλεντούσαν και οι πλούσιοι και οι φτωχοί. Ο σατιρικός ποιητής Ηλίας Συνοδινός (Μώμος Πατρεύς) έγραψε το 1894 ότι η Πά­τρα…

ζητεί πλούσιας εορτάς καί ξεφαντώσεις θέλει ενώ πολλοί δέν έχουνε νά πάρουνε καρβέλι

Η συμμετοχή στα γλέντια της Αποκριάς ήταν κυριολεκτικά παλλαϊκή. Και αυτό έδινε στο Καρναβάλι της Πάτρας τη ζωηρό­τητα, τη ζωντάνια που εντυπωσίαζε τους ξένους. Αλλ’ ας δούμε τις κυριότερες καρναβαλικές εκδηλώσεις, μη ξεχνώντας ότι παρουσιάστηκαν και εξελίχτηκαν σταδιακά με την πάροδο του χρόνου και ότι μερικές έχουν εκλείψει.

07-03-08_carnival

ΧΟΡΟΙ ΚΑΙ ΜΠΟΥΡΜΠΟΥΛΙΑ

Η κυριότερη αποκριάτικη διασκέδαση είναι ο χορός. Στο Καρναβάλι της Πάτρας έχουμε χορούς (= χοροεσπερίδες) οικο­γενειακούς και χορούς δημόσιους, χορούς μετημφιεσμένων και χορούς επίσημους, χορούς βραδυνούς και χορούς απογευματι­νούς ή για παιδιά, χορούς για φιλανθρωπικούς σκοπούς και χορούς για την ενίσχυση σωματείων, χορούς σε θέατρα, χορούς σε ταβέρνες, χορούς στα κοσμικά κέντρα, χορούς στο ύπαιθρο (στην πλατεία Γεωργίου), χορούς, χορούς, χορούς…

Ας πούμε πρώτα-πρώτα λίγα λόγια για τις επίσημες χοροε­σπερίδες, αυτές δηλαδή στις οποίες οι άνδρες ήταν υποχρεωμέ­νοι να φορούν σμόκιν, ή φράκο, ή να είναι «ευπρεπώς» μετημ-φιεσμένοι, όπου η έννοια της ευπρέπειας μπερδευόταν με ε­κείνη της πολυτέλειας.

Οι Γάλλοι υποστηρίζουν ότι η πρώτη στην ιστορία επίσημη χοροεσπερίδα δόθηκε στην Όπερα των Παρισίων τις 31 Δεκεμ­βρίου 1715. Οι λεπτομέρειες είχαν καθοριστεί με βασιλικό διά­ταγμα που δημοσιεύτηκε δύο μέρες ενωρίτερα. Στη χώρα μας στον πρώτο επίσημο χορό που έδωσαν ο ‘Οθων και η Αμαλία στο παλάτι, είχαν προσκληθεί 500 άτομα. Ο χορός αυτός στοίχισε στο ελληνικό δημόσιο 7.000 δρχ., ποσό όχι ευκαταφρόνητο για την εποχή εκείνη. Στην Πάτρα ο πρώτος επίσημος χορός δόθη­κε το 1831 προς τιμήν του κυβερνήτου Ιω. Καποδίστρια, που είχε επισκεφθεί την πόλη. Ο χορός δόθηκε σε οίκημα της πλατείας Αγίου Γεωργίου. Προσκλήθηκαν οι αξιωματούχοι του κράτους, οι διακεκριμένοι Πατρινοί, οι ξένοι πρόξενοι και οι Αγωνιστές που κατοικούσαν στην Πάτρα. Χορεύτηκαν ελληνικοί χοροί. Ό­ταν κάποιοι «επαΐοντες» ετόλμησαν να χορέψουν πόλκα, μόλις έφεραν δυο-τρεις βόλτες, σταμάτησαν επειδή τους ήχους της υποτυπώδους ορχήστρας εκάλυπταν οι καγχασμοί των παριστα­μένων Αγωνιστών. «Τι φρούστ-φρούστ είν’ αυτό;» — έλεγαν και ξεκαρδίζονταν στα γέλια. Δύο χρόνια ενωρίτερα, το 1829, είχαν δοθεί οικογενειακοί χοροί., Το 1847 ο Όθων με ντάμα την Κα Μπογδάνου και η Αμαλία με καβαλιέρο τον γέρο Μπενιζέλο Ρούφο άνοιξαν το χορό που δόθηκε προς τιμήν τους στην οικία Γ ερούση.

Στη; διάρκεια του Καρναβαλιού στην Πάτρα οργάνωναν επί­σημες χοροεσπερίδες συνήθως η Φιλαρμονική Εταιρεία, η Στρατιωτική Λέσχη και η Ένωση Συντακτών. Όπως οι κυρίες της λονδρέζικης αριστοκρατίας περίμεναν κάθε χρόνο τις ιππο­δρομίες του Άσκοτ, για να επιδείξουν το καινούργιο τους κα­πέλο, ή τον νέο εραστή τους, έτσι και οι κυρίες του λεγομένου «καλού κόσμου» των Πατρών περίμεναν τις επίσημες χοροε­σπερίδες της Αποκριάς, για να επιδείξουν τις τουαλέττες που έραψαν, τα μπιζού που αγόρασαν και τα … κιλά που απόκτησαν στη διάρκεια του έτους που μεσολάβησε. Όσο για τους άνδρες, αυτοί θεωρούσαν πάντοτε σαν ένδειξη κοινωνικής αναγνωρί­σεως την παρουσία τους σε τέτοιες χοροεσπερίδες. Οι λαμπυ­ρίζουσες φαλάκρες και οι προεξέχουσες γαστέρες, καθώς στροβιλίζονταν στην πίστα του χορού, τροφοδοτούσαν ασταμά­τητα το κοσμικό κους-κους. Πολλοί δε χόρευαν; αλλά τους αρκούσε να βλέπουν και να τους βλέπουν. Αυτούς, για την ακινησία τους, οι άλλοι τους έλεγαν κοροϊδευτικά «βαλίτζες». Πολλές φορές η επίσημη χοροεσπερίδα καταντούσε ανιαρή σύ­ναξη καιτ’ αναπόφευκτα χασμουρητά δεν ήταν ικανός να εμπο­δίσει ούτε ο ζωηρός ρυθμός των βιεννέζικων βάλς. Όταν όμως τύχαινε κάτω από τα σμόκιν και τα αστεία μερικές φορές φράκα να κτυπούν νεανικές καρδιές, φυσικά η επισημότητα παραχω­ρούσε τη θέση της σε μιαν απροσδόκητη ευθυμία. Και τότε, ω, πόσο απολάμβαναν το θέαμα οι κυρίες κάποιας ηλικίας, που από τα θεωρεία επεσήμαιναν με τα φασαμέν τους τα τεκταινόμενα.

Στις επίσημες χοροεσπερίδες οι Πατρινοί χόρευαν τους γνωστούς και καθιερωμένους ευρωπαϊκούς χορούς. Έφθαναν βέβαια και στην Πάτρα οι μοντέρνοι χοροί, αλλά πάντα με κάποια καθυστέρηση. Έτσι π.χ. το «λάμπεθ γουώκ» ήταν ο χορός της μόδας το 1938, χρονιά που οι Αμερικανοί που το επενόησαν το είχαν πια ξεχάσει. Οι μοντέρνοι χοροί κυριαρχούσαν στις «χο­ρευτικές προεσπερίδες». Αυτή ήταν η αρχική και επίσημη ονο­μασία της πιο χαράκτηριστικτής πατρινής καρναβαλικής εκδη­λώσεως, που η ιδιαιτερότητα της την έκαμε γνωστή και έξω από τη χώρα μας. Έγινε αντιληπτό, νομίζω, ότι πρόκειται για το «Μπουρμπούλι». Στην κυριολεξία του ο όρος αυτός σημαίνει το κρέας που βράζει, τον μεζέ, το πρόχειρο φαγητό. Στα χρόνια του μεσοπολέμου ο θεατρώνης Ανδρέας Λοβέρδος ονόμασε μπουρμπούλια τους απογευματινούς χορούς, γιατί δεν απαιτού­σαν καμία προετοιμασία, ήταν κάτι πρόχειρο σαν … μεζές από κρέας που βράζει, σαν … μπουρμπούλι. Αλλά ας απαριθμήσουμε τα χαρακτηριστικά στοιχεία στα ο­ποία οφείλουν την ιδιαιτερότητα τους αυτοί οι απογευματινοί χοροί:

photo1_2

1) Το «μπουρμπούλι» γίνεται πάντα απόγευμα (5-9 μ.μ.) και σε μεγάλη αίθουσα (συνήθως στο Δημοτικό Θέατρο).

2) Οι ντάμες φορούν μαύρα ντόμινα (υποχρεωτικώς στην αρχή κατ’ έθιμο στα μετέπειτα χρόνια).

3) Το εισιτήριο για τους άνδρες είναι φθηνό. Η είσοδος για τις γυναίκες που φορούν ντόμινο είναι δωρεάν.

4) Τα χορευτικά ζεύγη σχηματίζονται συνήθως με πρωτο­βουλία της ντάμας, η οποία είναι άγνωστη στον καβαλιέρο.

5) Στη χορευτική πίστα ανακατεύονται ντόπιοι και ξένοι, άν­θρωποι όλων των τάξεων και ηλικιών, χωρίς καμία διάκριση.

6) Το κέφι που επικρατεί είναι οργιαστικό. Κι ένας σατιρογράφος σημειώνει:

Μέσ’ στόν τρανό τόν σαματα

πού κάνουν τά ζευγάρια χάν ‘ ή μητέρα τό παιδί

κι ό νιός της νιας τά χνάρια

Με τις παραπάνω προϋποθέσεις μπορούσε μάλιστα να συμ­βεί κάθε τι απρόοπτο. Και αυτή ακριβώς η ελπίδα του απροσδόκη­του, μαζί με τη γοητεία του αγνώστου, έκαναν τους άνδρες να συνωστίζονται στα μπουρμπούλια. Ιδιαίτερη μάλιστα προτίμηση έδειχναν γι’ αυτά οι άνδρες κάποιας ηλικίας, τους οποίους σατίρισε μια καρναβαλική εφημερίδα με τους εξής στίχους:

Μαύρο ντόμινο φοράω μέ τούς γέρους κέφι σπάω πού φυλάνε καραούλι όταν γίνεται μπουρμπούλι νά τσιμπήσουν, νά χαϊδέψουν καί κρυφά νά μπουρμπουλέψουν κάνα τρυφερό πιτσούνι ακουμπώντας στό μπαστούνι.

Σήμερα βέβαια είναι διαφορετικά τα πράγματα. Το μπουρ­μπούλι επιζεί, αλλά δεν προσφέρει τις αλλοτινές … ευκαιρίες, ή ουγκινήσεις. Εν τούτοις εξακολουθούν να το συνοδεύουν ανυ­πόστατες φήμες, τις οποίες οι Πατρινοί δεν κάνουν καμία προσπάθεια να διαψεύσουν, μια και αποτελούν κι αυτές καλή διαφή­μιση του Καρναβαλιού τους.

Πρέπει να σημειώσουμε ακόμη ότι το μπουρμπούλι ενέ­πνευσε έργα της … καρναβαλικής λογοτεχνίας, σαν το ακόλου­θο, που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Τηλέγραφος» της 6ης Mαρ. 1938 με τίτλο «Βάλε το ντόμινο, γιαγιά» και υπογραφή Π-ς:

Απόψε πού ό Καρνάβαλος θά μας αφήσει γειά βάλε τό ντόμινο, γιαγιά καί στό μπουρμπούλι τράβα νά γλεντήσεις. Περνάν τά χρόνια. Πήγαινε. Μή χάνεις τον καιρό. Βρέσε κει μέσα κάναν νεαρό καί κοίταξε μαζί του νά μεθύσεις.

Τί κι αν σ’ άσπρισαν τά μαλλιά κι είναι τά δόντια σου λειψά. Πάντα ή καρδιά σου θά διψά γιά τό τρελλό μεθύσι της ψυχής σου. η νύχτα απόψε ή τρελλή καλή γιαγιά, γιά τ’ όργιο καί σένα σέ καλεί. Ρούφα τό νέκταρ της γλυκά κι αποκοιμήσου.

Καί σάν διαβεί μέ τό καλό τό βράδυ τούτο τό τρελλό

καί δεις πώς γύρω χάρτινα έχτισες τά παλάτια σου καί πώς σέ νοιώσαν οι νεαροί αφού τό σώμα δέν μπορεί

μήν κλαις, γιαγιά, μόν’ σφούγγισε τά δάκρυα από τά μάτια σου.

img558

μασκαράδες και μπούλες

Σε μέρες Καρναβαλιού το μασκάρεμα προσφέρει ιδανικές συνθήκες διασκεδάσεως. Καλύπτοντας με μια μάσκα τη σοβαρό­τητα του και πιστεύοντας ότι κανείς δεν τον αναγνωρίζει, αφήνει ο προσωπιδοφόρος τον εαυτό του να εκδηλωθεί ελεύθερα. Πολλοί διακεκριμένοι άνδρες (πολιτικοί, διανοούμενοι, επιστή­μονες) δεν δίσταζαν να μασκαρευθούν για να διασκεδάσουν. Ο Αλέξανδρος Δουμάς συνήθιζε να μεταμφιέζεται σε Τούρκο, ο μουσουργός Γκουνώ σε γιατρό παλιάς εποχής, ο ποιητής Γκυ ντε Μωπασάν σε Άραβα φύλαρχο. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, όταν ήταν νεαρός δικηγόρος, μεταμφιέστηκε με πολλή επιτυχία σε … μαμμή. Ο Γεώργιος Καφαντάρης το Καρναβάλι ντυνόταν γαλατάς και γύριζε στα κοσμικά κέντρα της Ομόνοιας, όπου εντυπωσίαζε τους θαμώνες με τη γνήσια ρουμελιώτικη προφο­ρά του.

Στην Πάτρα στη διάρκεια του Καρναβαλιού συντροφιές με-τημφιεσμένων, ανδρών και γυναικών, γύριζαν τα απογεύματα στους δρόμους και πείραζαν γνωστούς και αγνώστους, με ελευ­θεριότητα αδιανόητη υπό άλλες συνθήκες. Σχετικά μια εφημε­ρίδα έγραψε:

« Από τής ενάρξεως του Τριωδίου καί υπό την μάσκαν πλήθος ντομινοφόρων καί δή του ωραίου φύλου, διά φράσεων κατά τό μάλλον ή ήττον ανάρμοστων, θίγει διαφόρους αφελείς περιπατητάς, οίτινες ώς έκ τής ηλι­κίας των, τής σοβαρότητας των καί τής θέσεως των δέν είναι πρέπον νά πειράζωνται ούτω χονδροειδώς καί προκλητικώς»

Οι μασκαράδες που διασκέδαζαν γυρίζοντας στους δρόμους και πειράζοντας τον κόσμο, ήταν οι περισσότεροι πρόχειρα με-τημφιεσμένοι, με παλιά ρούχα, άχρηστα καπέλα και άλλα ευτελή υλικά. Πολλές φορές όταν δεν είχαν μάσκα, μουτζούρωναν το πρόσωπο τους με «φούμο» για να μη γνωρίζονται. Αυτού του είδους οι μετημφιεσμένοι λέγονται «μπούλες» και η εμφάνιση τους και τα καμώματα τους προκαλούσαν πάντοτε πολλή ευθυ­μία.

Στα Καρναβάλια οργανώνονται και χοροί για μετημφιεσμέ-νους (bals masques) στους οποίους για να πάρει κανείς μέρος πρέπει να είναι οπωσδήποτε μασκαρεμένος. Οι Γάλλοι λένε ότι ο πρώτος χορός μετημφιεσμένων οργανώθηκε από τον βασιλέα Κάρολο Στ’ τον Τρελλό (1368-1422). Ο Γάλλος μονάρχης παρ’ ολίγο να σκοτωθεί σ’ αυτόν τον χορό, όταν μετημφιεσμένος σε αρκούδα έπεσε από εξέδρα, στην προσπάθεια του να προσελκύ­σει την προσοχή μιας ωραιότατης Κυρίας των τιμών, κάνοντας άγαρμπα πηδήματα. Οι Γάλλοι επίσης μνημονεύουν σαν ιστορικό τον χορό μετημφιεσμένων που έδωσε ο Λουδοβίκος IE’ το 1745. Οι καλεσμένοι του ήπιαν 1500 μπουκάλια κρασί και 150 μουσικοί λιποθύμησαν από την κούραση. Στην Πάτρα οι χοροί μετημφιεσμένων δεν ευδοκίμησαν, επειδή οι άνδρες δύσκολα δέχονται να μασκαρευτούν.

Η μάσκα και οι μασκαράδες (πιερρότος, κολομπίνα, αρλεκί­νος κ.λ.π.) ήταν προσφιλή θέματα πολλών λογοτεχνών και ιδίως σατιρικών ποιητών. Το Καρναβάλι προσφέρει σύιιβολα, εικόνες και παρομοιώσεις στην πολιτική σάτιρα. Ο Κλεάνθης Τριαντάφυλλος δημοσίευε στον «Ραμπαγά» κάθε χρόνο «αποκριάτικα ρητά». Σ’ ένα απ’ αυτά έγραψε: «Καλύτερα να είναι κανείς βασιλιάς των μασκαράδων, παρά μασκαράς των βασιλιάδων» — υπονοώντας τον Γεώργιο τον Α’. Για το ρητό αυτό καταδικάστη­κε σε φυλάκιση.

img562

ΑΡΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΑΡΕΛΑΣΕΙΣ

Το μεγάλο θέαμα που προσφέρουν οι αποκριάτικες γιορτές είναι η καρναβαλική παρέλαση. Οι πρώτες τέτοιες παρελάσεις έγιναν στην Ιταλία τον 16ον αιώνα. Το έθιμο αυτό από κει πέρασε πρώτα στα Επτάνησα και έπειτα στην Πάτρα. Στις καρναβαλικές παρελάσεις παίρνουν μέρος μουσικές, άρματα (άνθινα, καλλιτε­χνικά, σατιρικά και διαφημιστικά) και μασκαράτες. Οι τελευταίες είναι πολυπρόσωπες συντροφιές μετημφιεσμένων που παρου­σιάζουν ορισμένο θέμα, π.χ. χωριάτικο γάμο. Για τα άρματα χρη­σιμοποιούνται τροχοφόρα, κάρα, άμαξες, αυτοκίνητα. Κεντρικό στοιχείο της αποκριάτικης παρελάσεως είναι βέβαια ο Καρνάβα­λος. Πρόκειται για ογκώδη κατασκευή με πρόσωπο καρικατούρα. Επειδή είναι ο «βασιλιάς» της Αποκριάς παρουσιάζεται συνήθως ο Καρνάβαλος με στέμμα στο κεφάλι, σκήπτρο στο χέρι και πολυμελή και πολυτελή συνοδεία. Αλλά εκτός από τον βασιλιά η Αποκριά έχει και τη βασίλισσα της. Τον ρόλο αυτόν αναλαμβάνει μια όμορφη νέα που επιβαίνει σε άρμα άνθινο ή καλλιτεχνικό, με την ανάλογη συνοδεία.

Για τα άρματα και τις μασκαράτες αστείρευτη πηγή θεμάτων ήταν η ελληνική μυθολογία και η ιστορία της πατρίδας μας. Στο καρναβάλι του 1877 μία μασκαράτα παρουσίαζε τη … μάχη των Θερμοπυλών. Κι ένας κακεντρεχής ανταποκριτής μετέδωσε ότι:

«Διά ν’ αντιληφθείτό νοήμον κοινόν ότι περίμάχης επρόκει­το, άπό καιρού εις καιρόν Σπαρτιαται και Πέρσαι όντήλλασσον πυροβολισμούς».

Αργότερα η προτίμηση στράφηκε στα σατιρικά άρματα. Τα κοινωνικά ελαττώματα, οι αδυναμίες του κράτους, η οικονομική κατάσταση, τα μοντέρνα ήθη, οι υπερβολές της μόδας — τρο­φοδοτούσαν την έμπνευση των κατασκευαστών. Όλοι πάντως αποφεύγανε τη διακωμώδηση πολιτικών προσώπων, ή κομμάτων, για να μη προκαλούν τα αισθήματα μερίδος των πολιτών.

img565

Εξαιρετικά ήταν ανέκαθεν τα άνθινα άρματα. Η Πάτρα ευτύ­χησε να έχει ικανούς και επιδέξιους ανθοκόμους που παρουσιά­ζουν συνθέσεις εφάμιλλες των καλυτέρων ευρωπαϊκών. Ας ση­μειώσουμε ακόμη ότι στο σχεδιασμό και στην κατασκευή καλλι­τεχνικών αρμάτων έχουν εργασθεί γνωστοί και διακεκριμένοι ζωγράφοι και γλύπτες.

‘Επειτα από την καρναβαλική παρέλαση γίνεται ο σοκολατοπόλεμος. Η εκδήλωση αυτή εντυπωσίαζε πάντα τους ξένους πε­ρισσότερο από κάθε άλλη. Σοκολατοπόλεμος γίνεται και στις χοροεσπερίδες στα κέντρα. Οι σοκολάτες πετιούνται «ψηλο-κρεμαστά» ώστε να πέφτουν σα βροχή. Πολλοί που αγνοούν αυτή την «τεχνική», πετούν σοκολάτες σα να κάνουν… πετροπό­λεμο.

Ως τελευταία εκδήλωση του Καρναβαλιού τα μεσάνυχτα της τελευταίας Κυριακής καίεται ο Καρνάβαλος στην πλατεία Γεωρ­γίου μαζί με θεαματικά πυροτεχνήματα.

19

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s